Onderzoek naar betaalbaarheid ov pleit voor spits- en daltarief

Er moeten structureel spits- en daltarieven komen in het openbaar vervoer. Dat stelt een team van topambtenaren van het Rijk in een onderzoek naar de betaalbaarheid van het ov. Er is volgens het onderzoek een ingreep nodig in het ov om de infrastructuur beter te benutten. ’’Het is maatschappelijk niet efficiënt als treinen en bussen over duur aangelegde infrastructuur leeg rondrijden terwijl mensen de kaartjes te duur vinden’’, meldt het onderzoeksrapport dat met diverse aanbevelingen komt.

Het onderzoek naar de betaalbaarheid van het ov is ingesteld in de vorige kabinetsperiode en uitgevoerd door een team van topambtenaren die zijn verenigd in de adviesgroep ABDTOPConsult van de overheid. Het onderzoek naar de betaalbaarheid van het openbaar vervoer is een van de meest omvangrijke onderzoeken op dit gebied ooit.

Het hele rapport Als je niet stuurt, ga je nergens heen – Betaalbaarheid, inrichting en werking van het ov-systeem is via deze link te downloaden.

Aantrekkelijker buiten spits reizen

De onderzoekers adviseren het kabinet om met de ov-autoriteiten en vervoerders een ’nationale systeemsprong’ te maken en spits- en daltarieven in te voeren. ’’Een groter tariefverschil tussen spits en dal maakt het aantrekkelijker om buiten de spits te reizen en vermindert daarmee potentieel – en exponentieel als de reizigersaantallen ook groeien – de onderbenutting in de daluren.’’

Daltarief kan heel laag

Bij een significant verschil tussen spits en dal, zijn lagere tarieven niet alleen aantrekkelijk voor reizigers, maar ook voor werkgevers die reiskosten vergoeden en mogelijkheden hebben om in kantoortijden te sturen, stelt het rapport. Het rapport meldt ook dat de kosten van het daltarief ’heel laag’ kunnen worden omdat ’de marginale kosten van een treinrit tijdens daluren zeer laag zijn’. ’’Dit met de kanttekening dat de spits-dalverhouding verschilt: in het stadsvervoer in de grote steden is er veel minder (of zelfs helemaal geen) dalperiode en kan het goedkoper maken van de dalperiode leiden tot capaciteitsknelpunten.’’

Eerdere plannen niet van grond

Er is al vaak gesproken over een spitstarief voor de trein. NS wil dit al jaren in de vorm van een spitsheffing. Het spoorbedrijf wilde vanaf dit jaar een spitsheffing invoeren maar trok de plannen hiervoor zelf in 2023 in nadat er geen draagvlak voor bleek te bestaan. NS heeft momenteel wel verschillende producten die kortingen geven in de daluren.

Kortingskaarten moeten heel goedkoop

Ook kortingskaarten zoals het Deutschland-ticket worden vermeld in het onderzoek. In Nederland zijn al jaren plannen voor een Nederland-ticket. Ook dit is nooit van de grond gekomen, al hangen de plannen nog altijd in de lucht. Volgens het onderzoek leren de ervaringen met het Deutschland-ticket dat kortingskaarten heel goedkoop moeten zijn om aantrekkelijk te zijn. Is de prijs te hoog dan wordt de kaart vooral gebruikt door mensen die toch al veel met het ov reizen, stellen de onderzoekers.

Een ander leerpunt uit Duitsland is dat een landelijk daltarief samen moet gaan met investeringen in een bredere bereikbaarheid in het land. ’’Zodat het overal in Nederland en niet alleen in de drukke stedelijke regio’s, tot extra ov-mobiliteit leidt.’’

Directe bijdrage werkgevers aan ov-systeem

De onderzoekers raden het kabinet ook aan om te onderzoeken of werkgevers verplicht kunnen gaan bijdragen aan de kosten van het ov-systeem. Volgens het rapport moet het kabinet gaan kijken naar België waar werkgevers verplicht in een collectieve arbeidsovereenkomst een minimaal deel van de ov-kosten van werknemers voor woon-werkverkeer vergoeden. ’’Een Nederlandse uitwerking zou een wettelijke minimumvergoeding van ov-woon-werkkosten kunnen behelzen, eventueel via een afspraak tussen werkgevers en vakbonden of via aanpassing van het fiscale regime rond reiskostenvergoedingen.’’

Heffing via Frans model

Een andere optie die het kabinet moet bekijken, is de Franse versement mobilité. In Frankrijk betalen werkgevers met meer dan tien werknemers in een aangewezen ov-zone een loonsomheffing waarvan de opbrengst rechtstreeks naar de lokale ov-autoriteit gaat.

In de regio van Parijs financiert deze heffing meer dan 40 procent van de operationele kosten van het ov-systeem. ’’Een Nederlandse variant zou een mobiliteitsheffing kunnen zijn voor werkgevers in de directe nabijheid van ov-knooppunten (stations, hoogwaardige bus- en metrohaltes), als aanvullende structurele financieringsbron voor de decentrale ov-autoriteiten.’’

Innovatie nodig, zoals flexov

Het onderzoek pleit ook voor innovatie om Nederland bereikbaarder te maken. ’’Betaalbaarheid voor de reiziger is meer dan de prijs van een kaartje. Het is ook de tijd en moeite die het kost om van A naar B te komen. Daarvoor is het ook noodzakelijk om integraal sterker te sturen op een verbonden netwerk voor infrastructuur en exploitatie, te innoveren en te zorgen dat reizigers laagdrempelig hun gewenste reis kunnen uitstippelen.’’

Mogelijke oplossingen hiervoor zijn het flexov, zoals nu in Zeeland en Brabant is ingevoerd. Doelgroepenvervoer, flexov en regulier ov moet samengevoegd worden waardoor de infastructuur beter benut wordt. ’’Integratie van diverse vormen van vervoer zorgt niet alleen voor meer bereikbaarheid, maar gaat ook onderbenutting van publieke middelen tegen. Publieke en private partijen kunnen hierin samenwerken.’’

Mobiliteitshubs en eenvoudige eisen

Het onderzoek pleit ook voor een nationaal programma voor mobiliteitshubs en OV9292 door te ontwikkelen als onderliggende infrastructuur voor de nationale mobiliteitshub. Verder zou onderzocht moeten worden of er een B+ rijbewijs kan komen voor kleiner busvervoer en een vereenvoudiging van de opleidingseisen voor ov-chauffeurs.

Rijk moet regie nemen

De onderzoekers stellen dat het Rijk nationaal de regie moet nemen en samen met medeoverheden en vervoerders tot vernieuwing komt. ’’Het begint er mee dat de politiek bepaalt waar het heen wil en daar concrete doelen op formuleert. Als die doelen er zijn, kan ook bepaald worden wat er voor nodig is om dat te bereiken. ’’

Kabinet broedt op reactie

Staatssecretaris Annet Bertram schrijft de Tweede Kamer dat ze ’erg blij is met dit zeer goed leesbare rapport en de concrete knelpunten en mogelijke interventies die worden voorgesteld’. Ze gaat het rapport in de zomer bestuderen en bespreken. ’’Op basis daarvan bereid ik de komende periode een kabinetsreactie voor waarin ik meer concreet in wil gaan op de voorgestelde interventies uit het rapport en hoe ik daaraan invulling wil geven.’’

Onderdelen sluiten aan bij lopende initiatieven

Bertram schrijft zich in veel van de aangestipte punten in het rapport te herkennen. ’’Op onderdelen sluit dat ook naadloos aan bij lopende initiatieven zoals publieke mobiliteit waarbij we al in de praktijk kijken naar het efficiënter inrichten en meer kunnen doen met de bestaande middelen. Ook de integrale blik ondersteun ik; we moeten kijken naar het totale vervoerssysteem en ik voel ook de urgentie om ermee aan de gang te gaan, willen we ons systeem betaalbaar houden nu en in de toekomst.’’

© Treinreiziger.nl / Mark Koghee